Deprem Harcamaları 90 Milyar Doları Geçti

Türkiye’de depremler sonrası yapılan harcamalar 90 milyar doları aştı. Yeni inşaatlar ve destekler için büyük bütçeler ayrıldı.

MEHMET KAYA/ANKARA

Türkiye, 6 Şubat tarihinde Kahramanmaraş ve Hatay merkezli iki büyük depremle sarsıldı. Bu depremler, 11 ili etkileyerek Hatay’da ciddi bir yıkıma yol açtı. Resmi verilere göre, depremler sonucunda 53.697 kişi hayatını kaybederken, 107.213 kişi yaralandı. 3,5 milyon insan, etkilenen illerden göç ederek başka bölgelere yerleşti. 39 bin 555 bina tamamen yıkılırken, 21 bin 177 bina acil yıkılacak durumda, 199 bin 61 bina ağır hasarlı, 36 bin 065 bina orta hasarlı ve 2 milyon 6 bin 17 bina ise az hasarlı olarak kaydedildi.

Strateji ve Bütçe Başkanlığı, depremin ardından 17 Mart’ta ilk raporunu yayımladı. Bu raporda, yıkılan yapıların yanı sıra altyapı ve insani yardımlara ilişkin kayıplar detaylandırıldı. Üçüncü yıl dönümüne yaklaşırken yayımlanan yeni raporda, 433 bin 667 konut ve 21 bin 690 işyerinin inşasının tamamlandığı belirtildi. Ayrıca, Çevre Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Ocak 2026 itibarıyla hasar durumu tespitleri dahil, orta ve üst düzey hasarlı konut sayısını 632 bin 667, işyeri sayısını ise 108 bin 383 olarak açıkladı.

Üç yıl önce meydana gelen depremlerin ardından Türkiye, 2023 yılı itibarıyla toplam 103 milyar dolarlık bir harcama yapılacağını öngörmüştü. Geçtiğimiz üç yıl içinde bu harcamanın 91,5 milyar dolara ulaştığı belirtildi. Bu miktar, TL cinsinden 3,6 trilyon TL’ye denk geliyor ve altyapı, konut inşaatları, ticari yapılar, sosyal destekler, gıda ve enerji gibi birçok alanda kullanıldı.

Ekonomik kayıplar konusunda farklı veriler ortaya çıkabiliyor. Ancak, depremin etkilediği 11 il, Türkiye’nin GSYH’sinin yaklaşık yüzde 10’unu ve tarımsal katma değerinin yüzde 15’ini oluşturuyor. Deprem sonrası yapılan çalışmalar, sektörel üretimlerde büyük düşüşlere neden oldu. Bölgedeki hızlı toparlanma için büyük kaynaklar seferber edildi, fakat bazı dönemlerde ödenekler ayrıldığı halde harcanamadı. Prof. Dr. Hakkı Hakan Yılmaz, bu süreçte harcamaların tahakkuk bazlı olarak yapılmasının gerçek durumu yansıtamadığını belirtti. Daha iyi bir koordinasyon ile daha başarılı sonuçlar elde edilebileceğine dikkat çekti.

Bölgenin yeniden yapılandırılmasında Strateji ve Bütçe Başkanlığı’nın raporları önemli bir yer tutuyor. Çevre Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, bu süreçte ana rolü üstlendi. 2024 yılı itibarıyla bölgedeki kişi başına GSYH, kamu yatırımlarının etkisiyle 9.3 bin dolara yükseldi. Deprem yılındaki kişi başına gelir ise 7.1 bin dolar düzeyindeydi.

Deprem sonrası harcamaların finansmanı için bütçeye ek ödenekler ve bütçe kaydırmaları yapıldı. 2023 yılında 73,5 milyar TL, 2024 yılında 1,8 milyar TL ve 2025 yılında ise yaklaşık 300 milyon TL ek kurumlar vergisi tahsil edildi. Ek motorlu taşıtlar vergisi ile 2023 yılında 30,1 milyar TL, 2024 yılında 5,5 milyar TL ve 2025 yılında yaklaşık 700 milyon TL tahsil edildi. Sadece 2023 yılı için, KDV artışından 92 milyar TL, harçlardaki artıştan 10 milyar TL, genel kurumlar vergisi artışından 80 milyar TL ve ÖTV düzenlemesinden 85 milyar TL ilave gelir elde edildi.

Bölgedeki en önemli yatırımlar, insani boyutu yüksek konut ihtiyacına yönelik gerçekleştirildi. AFAD ve diğer kurumların tespitlerine göre, 359 bin 157 kişi konut hak sahibi olarak belirlendi. Ayrıca, 39 bin 121 kişi işyeri hak sahibi olarak kaydedildi. Yapılan konutların teslim süreçleri devam ederken, Strateji ve Bütçe Başkanlığı’nın raporuna göre 433 bin 667 konut ve 21 bin 690 işyerinin teslim süreci tamamlandı.

Çevre Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, konut teslim törenlerinde 453 bin bağımsız bölümün tamamlandığını açıkladı. Ancak, anahtar teslimi ile kura çekimi arasında kavramsal bir fark bulunuyor. Bakanlığın verilerine göre, 11 ilde 174 ayrı alanda 3 bin 481 şantiye kurulmuş durumda.

Bölgenin tarım ağırlıklı yapısı nedeniyle tarım ve hizmetler sektöründe yüksek üretim yapılmasına rağmen, imalat sanayii özellikle deprem bölgesine taşınan tekstil ve hazır giyim şirketlerinden olumsuz etkilendi. 2023 yılında deprem bölgesindeki 11 il, 22,9 milyar dolar ihracat yaparken, 2024 yılında bu rakam 24,2 milyar dolara yükseldi. Kapasite kullanım oranı Türkiye ortalamasının üzerine çıktı ve bölge, depremin kayıplarını telafi ederek Türkiye GSYH’si içindeki sanayi payını yüzde 10,3, imalat sanayiinin GSYH içindeki payını ise yüzde 10,0’a ulaştırdı.

Prof. Dr. Hakkı Hakan Yılmaz, deprem bölgesindeki harcamaların ilerlemesini yakından takip eden uzmanlardan biri olarak, 2025 yılı itibarıyla deprem harcamalarının GSYH’ye oranının yüzde 6,1 olarak gerçekleştiğini belirtti. 2026-2028 döneminde planlanan toplam harcamaların bütçe tahminleri içindeki payının ise yüzde 7,6 olduğunu vurguladı. Yılmaz, “Üç yılın sonunda toplam kamu açısından baktığımızda planlanan ödeneklerin yüzde 84’ünün kullanıldığı görülmektedir. Ancak nakit kullanımının düşük kalması, sürekli izleyen dönemlere yansıması buna sebep olmaktadır” dedi. Ayrıca, konut teslim oranının yüzde 68, işyeri teslim oranının ise yüzde 20 seviyesinde olduğunu belirtti. Yılmaz, 2026 yılında artacak ödeneklerin 2028 yılına kadar devam etmesinin önemli olduğunu ifade etti. Deprem bölgesine yönelik harcamaların ekonomik ve sosyal alanlarda yoğunlaşmasının kritik önemde olduğunu vurguladı. Yatırım maliyetlerinde sürecin uzaması ve ihale yöntemlerinden kaynaklı artışların yönetilmesi gerektiğini de sözlerine ekledi.